Doanh nghiệp nhà nước: Đánh thức sức mạnh từ nguồn lực công

Không chỉ bảo toàn vốn, phải tạo thêm giá trị

Việt Nam bước vào giai đoạn 2026 - 2030 với mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên. Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc khai thác hiệu quả các nguồn lực hiện có, đặc biệt là vốn và tài sản nhà nước, trở thành yêu cầu quan trọng.

Theo Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước, đến cuối năm 2025, cả nước có 695 doanh nghiệp nhà nước, với tổng tài sản khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp ngân sách khoảng 390 nghìn tỷ đồng. Quy mô này cho thấy khu vực doanh nghiệp nhà nước vẫn giữ vị trí đáng kể trong nền kinh tế.

Tuy nhiên, quy mô tài sản và doanh thu chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả sử dụng nguồn lực. Giá trị của vốn nhà nước không chỉ nằm ở khả năng sinh lời trước mắt mà còn ở việc tạo ra năng lực sản xuất mới, thúc đẩy đổi mới công nghệ, phát triển hạ tầng và hỗ trợ các ngành kinh tế khác.

Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đặt ra yêu cầu doanh nghiệp nhà nước phải tiên phong kiến tạo phát triển, dẫn dắt và mở đường. Điều này đòi hỏi cách đánh giá hiệu quả phải vượt ra ngoài những chỉ tiêu tài chính thông thường.

Thực tế, một dự án hạ tầng lớn có thể chưa mang lại lợi nhuận cao trong ngắn hạn nhưng tạo ra khả năng kết nối vùng, mở rộng không gian kinh tế và thu hút đầu tư tư nhân. Tương tự, đầu tư vào công nghệ lõi có thể cần thời gian dài để thu hồi vốn, song lại góp phần nâng cao năng lực tự chủ và giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.

Cảng hàng không quốc tế Long Thành là một ví dụ. Giai đoạn 1 được thiết kế với công suất 25 triệu hành khách và 1,2 triệu tấn hàng hóa mỗi năm. Giá trị dự án không chỉ nằm ở hoạt động khai thác hàng không mà còn ở khả năng hình thành cửa ngõ vận tải quốc tế, thúc đẩy kết nối và phát triển kinh tế vùng.

Đổi mới quản trị để nguồn lực thực sự phát huy hiệu quả

Muốn nguồn lực công tạo ra giá trị lớn hơn, yêu cầu quan trọng là đổi mới phương thức quản trị và đánh giá doanh nghiệp nhà nước. Thay vì chỉ tập trung vào doanh thu, lợi nhuận và bảo toàn vốn, cần xem xét thêm năng suất lao động, hiệu quả sử dụng tài sản, năng lực công nghệ và mức độ đóng góp cho hệ sinh thái kinh tế.

Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), các mục tiêu thương mại và nhiệm vụ công trong doanh nghiệp nhà nước cần được xác định rõ ràng, có cơ chế giám sát và đánh giá riêng. Điều này giúp minh bạch chi phí thực hiện nhiệm vụ, đồng thời hạn chế tình trạng sử dụng nguồn lực kém hiệu quả.

Bên cạnh đó, cần phân định rõ quyền của cơ quan đại diện chủ sở hữu với quyền điều hành của doanh nghiệp. Nhà nước tập trung xác định mục tiêu dài hạn, giám sát vốn và đánh giá kết quả; doanh nghiệp cần được trao quyền chủ động trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và quyết định đầu tư trong giới hạn được giao.

Cơ chế quản trị cũng cần phân biệt rủi ro phát sinh từ biến động thị trường với sai phạm hoặc yếu kém trong quản lý. Việc bảo vệ những quyết định đầu tư được chuẩn bị thận trọng, đúng thẩm quyền và không vụ lợi sẽ tạo điều kiện để người quản lý mạnh dạn đổi mới, thay vì lựa chọn phương án an toàn, ngắn hạn.

Đặc biệt, doanh nghiệp nhà nước cần phát huy vai trò dẫn dắt thông qua khoa học - công nghệ và liên kết với khu vực tư nhân. Việc Viettel phát triển kiến trúc mạng 5G trên cả năm lớp cho thấy đầu tư công nghệ không chỉ phục vụ hoạt động kinh doanh mà còn góp phần hình thành năng lực công nghệ trong nước.

Trong giai đoạn tăng trưởng mới, hiệu quả của doanh nghiệp nhà nước không nên chỉ được nhìn nhận qua số vốn được bảo toàn hay lợi nhuận đạt được. Quan trọng hơn là mỗi đồng vốn công có thể tạo thêm bao nhiêu giá trị, mở ra bao nhiêu năng lực mới và thúc đẩy các nguồn lực xã hội cùng phát triển. Đây chính là thước đo để doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành một động lực của nền kinh tế.

Minh Thành (t/h)