Giá hàng xuất khẩu tăng, nhưng điều kiện thương mại chưa cải thiện

Giá bán ra tăng nhưng chưa đủ bù chi phí đầu vào

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), quý III/2026, chỉ số giá xuất khẩu hàng hóa tăng 4,40% so với quý trước và tăng 5,87% so với cùng kỳ năm 2025. Mức tăng tập trung ở nhiều nhóm hàng công nghiệp và nhiên liệu, trong đó giá nhiên liệu tăng 7,05%, hàng hóa chế biến, chế tạo khác tăng 4,77%, còn nông sản, thực phẩm tăng 1,46%.

Tuy nhiên, nhìn trong cả 9 tháng, bức tranh có phần kém thuận lợi hơn. Chỉ số giá xuất khẩu tăng 2,38% so với cùng kỳ năm trước, thấp hơn mức tăng 2,56% của giá nhập khẩu. Đáng chú ý, nhóm nông sản, thực phẩm xuất khẩu giảm 4,06%, trong khi giá nhiên liệu tăng 3,80% và hàng chế biến, chế tạo tăng 3,35%.

Sự phân hóa này thể hiện khá rõ ở từng mặt hàng. Giá xuất khẩu sắn và sản phẩm từ sắn tăng 17,96% do nguồn cung nguyên liệu trong nước hạn chế theo mùa vụ, trong khi nhu cầu từ Trung Quốc vẫn cao. Thức ăn gia súc và nguyên liệu tăng 17,02%; điện thoại và thiết bị di động tăng 17,49%. Giá xăng dầu xuất khẩu cũng tăng 7,15% do thị trường năng lượng thế giới chịu tác động từ căng thẳng địa chính trị và gián đoạn vận chuyển.

Ở chiều ngược lại, nhiều mặt hàng nông sản chủ lực lại chịu áp lực giảm giá. Giá cà phê xuất khẩu giảm 16,66%, gạo giảm 6,61%, rau quả giảm 7,23% và than giảm 12,91%. Nguồn cung dồi dào hơn, cạnh tranh giữa các nước xuất khẩu gia tăng và nhu cầu tại một số thị trường suy yếu khiến giá bán của các nhóm hàng này giảm.

Trong khi đó, chi phí đầu vào từ bên ngoài vẫn tăng. Quý III, giá nhập khẩu hàng hóa tăng 1,53% so với quý trước và tăng 5,92% so với cùng kỳ; tính chung 9 tháng tăng 2,56%.

Nhiều loại nguyên liệu phục vụ sản xuất có mức tăng đáng kể. Giá hóa chất nhập khẩu tăng 10,11%, phân bón tăng 7,02%, linh kiện ô tô tăng 7,35%, điện thoại và linh kiện tăng 4,44%, dây điện và dây cáp điện tăng 3,98%. Giá khí đốt hóa lỏng tăng 4,9%, còn xăng dầu nhập khẩu tăng 3,33%.

Như vậy, doanh nghiệp xuất khẩu đang đứng trước bài toán không đơn giản: Giá bán của một số nhóm hàng tăng nhưng chi phí của những nguyên liệu, nhiên liệu và linh kiện phục vụ sản xuất cũng đi lên. Với những ngành có tỷ trọng đầu vào nhập khẩu lớn, dư địa cải thiện biên lợi nhuận vì thế có thể bị thu hẹp.

Điều kiện thương mại vẫn chịu sức ép

Chênh lệch giữa tốc độ tăng giá xuất khẩu và nhập khẩu được phản ánh rõ qua tỷ giá thương mại hàng hóa (TOT). Quý III/2026, TOT tăng 2,83% so với quý trước nhưng giảm 0,04% so với cùng kỳ. Tính chung 9 tháng, chỉ số này giảm 0,17%.

Điều đó có nghĩa là xét trên mặt bằng giá, Việt Nam chưa có sự cải thiện rõ về điều kiện trao đổi hàng hóa với bên ngoài. Giá xuất khẩu tăng nhưng chưa vượt được tốc độ tăng của giá nhập khẩu.

Dù vậy, không phải tất cả các nhóm hàng đều bất lợi. Trong 9 tháng, TOT của xăng dầu tăng 3,7%, cao su tăng 1,06%, thủy sản tăng 0,81%, gỗ và sản phẩm gỗ tăng 0,52%, sắt thép tăng 0,43%. Ngược lại, rau quả giảm 3,25%, máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện giảm 3,02%.

Theo Cục Thống kê, diễn biến TOT phản ánh điều kiện thương mại kém thuận lợi hơn khi giá năng lượng, nguyên liệu và linh kiện trên thị trường quốc tế vẫn ở mức cao, trong khi chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục chịu tác động từ yếu tố địa chính trị.

Ở góc độ sản xuất, áp lực giá nhập khẩu cần được nhìn cùng với xu hướng gia tăng tích lũy nguyên vật liệu. Bà Nguyễn Thị Hương, Cục trưởng Cục Thống kê cho biết, nhập khẩu tăng cao và lượng nguyên vật liệu được tích lũy cho các kỳ sản xuất tiếp theo. Tích lũy tài sản tăng gần 18%, trong đó có tài sản lưu động và dự trữ hàng hóa của khu vực FDI cùng các khu vực khác.

Theo bà Hương, cần phân biệt tồn kho nguyên vật liệu phục vụ sản xuất với tồn kho sản phẩm đầu ra. Lượng nguyên liệu đã tích lũy có thể tiếp tục được đưa vào các chu kỳ sản xuất sau, do đó chưa thể đồng nhất mức tăng dự trữ với sự gia tăng của hàng hóa khó tiêu thụ.

Bên cạnh giá hàng hóa thế giới, tỷ giá cũng là biến số cần theo dõi đối với doanh nghiệp nhập khẩu nguyên liệu. Ông Bùi Minh Giáp, chuyên gia kinh tế trưởng ADB tại Việt Nam nhận định, lãi suất USD cao có thể khiến đồng USD mạnh lên, tạo áp lực lên đồng Việt Nam và tâm lý thị trường. Tuy nhiên, nền kinh tế vẫn có những yếu tố hỗ trợ như tăng trưởng tích cực, FDI khả quan và sản xuất công nghiệp tiếp tục tăng.

Trong những tháng cuối năm, diễn biến giá hàng hóa quốc tế vì thế sẽ tác động theo hai chiều. Giá xuất khẩu tăng có thể hỗ trợ doanh thu ở một số ngành, nhưng nếu giá nguyên liệu, nhiên liệu và linh kiện nhập khẩu tiếp tục tăng nhanh hơn, lợi ích từ giá bán cao hơn sẽ khó chuyển hóa đầy đủ thành lợi nhuận. Khả năng kiểm soát chi phí đầu vào, sử dụng hiệu quả lượng nguyên vật liệu đã tích lũy và duy trì sức cạnh tranh về giá sẽ là yếu tố quan trọng đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Minh Thành (t/h)